Nivers, Guillaume Gabriel

Nivers [niw´e:r] Guillaume Gabriel, *ok. 1632 okolice Paryża, †30 XI 1714 Paryż, francuski organista, kompozytor, teoretyk i nauczyciel. Całe życie działał w Paryżu: od 1654 do końca życia pełnił obowiązki organisty kościoła St-Sulpice, w 1661 uzyskał tytuł Maître ès Arts na uniwersytecie, w latach 1678–1708 był jednym z organistów Chapelle Royale, w 1681 otrzymał stanowisko Maître de la Musique de la reine, a od 1686 do końca życia był organistą i nauczycielem śpiewu w przyklasztornej szkole żeńskiej Maison Royale de St-Louis à St-Cyr, gdzie uczestniczył m.in. w wykonaniu dramatów religijnych Esther (wyst. 1689) i Athalie (wyst. 1691) Racine’a z muzyką J.-B. Moreau. W ostatnich latach życia na obu stanowiskach organowych często zastępowali go L.-N. Clérambault oraz jego uczeń i bratanek J.-B. Totin.

Nivers zajmował ważne miejsce wśród francuskich kompozytorów 2. połowy XVII w., należał też do najwybitniejszych organistów francuskich czasów Ludwika XIV. Najbardziej znany był ze swych redakcji chorału gregoriańskiego i kilkakrotnie wznawianych, także poza Francją, traktatów teoretycznych. Nivers zaangażował się w reformę, która miała ożywić i zunifikować śpiew chorałowy we Francji. Pod jego redakcją ukazało się wydanie zmodernizowanych wersji graduałów, antyfonarzy, procesjonarzy, pasji i lamentacji, w którym Nivers urytmizował śpiewy, wprowadził akcydencje, a nawet ozdobniki. Redakcje te używane były po wiek XIX, kiedy w wyniku kolejnej reformy chorału zostały całkowicie wycofane jako zbyt odbiegające od tradycji. Obecnie, wraz z traktatami: Dissertation… i Méthode certaine…, stanowią cenne źródło do poznania estetyki i praktyki chorałowej XVII w. we Francji. W swym znanym traktacie o kompozycji Nivers wyłożył zasady tonalności dur-moll i w świetle jej praw omówił główne zagadnienia dotyczące praktyki kompozytorskiej. Jego traktat o basso continupo, jeden z pierwszych we Francji, zawiera wiele cennych informacji na temat francuskiej sztuki akompaniamentu.

Spuścizna kompozytorska Niversa obejmuje niemal wyłącznie dzieła religijne. Formy wypracowane w trzech księgach organowych stały się wzorem obowiązującym we francuskiej muzyce organowej aż po pierwsze dekady XVIII w. W księgach 1 i 3, zawierających kompozycje nieszporne, Nivers zastosował oparty na wspólnym tonie kościelnym 6-członowy układ: preludium, fuga, récit, basse, duo, dialogue, modyfikowany za pomocą odpowiednich powtórzeń do szeregu 8-, 10-, lub 13-członowego. W księdze 2 opartej na śpiewach mszalnych, sekwencjach i hymnach użył 2-, 3-, 5- i 9-członowych wariantów następstwa: récit, fuga, duo, dialogue. W formach tych Nivers dokonał syntezy najnowszych technik stosowanych w muzyce świeckiej (w récits, dialogues, duos) z technikami kontrapunktowymi (w preludiach, fugach i fragmentach opartych na cantus firmus). Motety Niversa należą do typu petit motet. Są to 1–2-głosowe utwory z towarzyszeniem organów, w których pojawiają się subtelne agréments i ustępy recytatywne, dalekie od udramatyzowanej monodii religijnej typu włoskiego.

Literatura: M. Garros L’art d’accompagner sur la basse-continue d’après Guillaume Gabriel Niver, w: Mélanges d’histoire et d’esthétique musicales, ks. pamiątkowa P.-M. Massona, t. 2, Paryż 1955; M. Garros Les motets à voix seule de Guillaume Gabriel Niver, ks. kongresowa Międzynarodowego Towarzystwa Muzykologicznego w Kolonii, Kassel 1958; A.C. Howell French Baroque Organ Music and the Eight Church Tones, „Journal of the American Musicological Society” II/III, 1958; N. Dufourcq Guillaume Gabriel Nivers, «Recherches sur la Musique Française Classique» I, 1960; G. Beechey Guillaume Gabriel Nivers (1632–1714). His Organ Music and His Traité de la composition, „The Consort” XXV, 1968–69; G. Beechey Guillaume Gabriel Nivers (1632-1714) and His „Litanies de la Sainte Vierge” oraz W.H. Pruitt The Organ Works of Guillaume Gabriel Nivers, «Recherches sur la Musique Française Classique» XIV, 1974; R.F. Bates Nivers’ Tonal Material. Tuning Restrictions and the Development of the Major-Minor System, „Organ Yearbook” XVIII, 1987; Ch. Grohmann Orgelkompositionen zum Hymnus Veni creator spiritus. II: Guillaume-Gabriel Nivers, Nicolas de Grigny, „Musica sacra: Cäcilien-Verbands-Organ Deutschen Diözesen im Dienste des kirchenmusikalischen Apostolats” CXVII, 1997; F. Turellier Des Messes en plain-chant inconnues de Guillaume-Gabriel Nivers (vers 1632–1714), dans le processional pour l’Abbaye Royale de Chelles, établi par Jean-Baptiste Morin en 1726 et complété en 1739, „Modus: Revista do Instituto Gregoriano de Lisboa” LI, 1998–2001;  C. Davy-Rigaux Guillaume-Gabriel Nivers: Un art du chant grégorien sous le règne de Louis XIV, Paryż 2004; M. Aleksandrowicz Uwagi o śpiewie psalmów zawarte w Dissertation sur le chant gregorien (1683) Guillaume-Gabriela Niversa, „Additamenta musicologica lublinensia” I, 2005; D. Kauffman Guillaume-Gabriel Nivers Plain-chant musical motets in the repertory of the Maison Royale de Saint-Louis at Saint-Cyr w: Qui musicam in se habet: Essays in honor of Alejandro Planchart, red. A. Zayaruznaya, S. Boorman, B. Blackburn, Middleton 2015; J.-Y. Hameline Guillaume-Gabriel Nivers (1632–1714), Messe, suites et motets w: Sur le culte divin et la musique: Écrits rassemblés, red. D.-O. Hurel, B. Dompnier, C. Davy-Rigaux, Turnhout 2020; H.T. Drummond Guillaume-Gabriel Nivers and the quest for consistency in Counter-Reformation chant, „The journal of musicology”, XL, 2023.