Nicoletti, Filippo

Nicoletti [niko~] Filippo, *ok. 1554 Ferrara, †27 IX 1634 Rzym, włoski kompozytor, poeta, duchowny. Studiował prawdopodobnie u G. Cartariego w Bolonii; w latach 1577–1585 działał w Rovigo; od 1588 do 1598 był muzykiem i kapelanem dworu książęcego w Ferrarze. Dzięki protekcji rodziny Bevilaqua w 1602 przeniósł się do Rzymu, gdzie w latach 1605–1607 pełnił obowiązki kapelmistrza w S. Lorenzo in Damaso. 1607–1612 w S. Maria della Consolazione, a od 1613 do śmierci w S. Maria di Loreto. Był członkiem Compagna dei Musici di Roma, wśród jego uczniów był sławny skrzypek Giovanni Antonio Leoni. Nicoletti przygotował wydanie antologii madrygałów La gloria musicale di diversi eccelentissimi autori (Wenecja 1592), był też bardzo aktywny jako poeta. Pisał teksty do swych madrygałów, wydał Rime spirituali sovra la solennità del Natale di Nostro Signore (Ferrara 1593), jego utwory poetyckie znajdują się m.in. w Scelta di alcune rime spirituali del R.D. Andrea Tristani ferrarese (Ferrara 1592) oraz Rime di diversi autori nelle felicissime nozze dell’ill. mo don Carlo Gesualdi, con l’ill.ma et eccell.ma signora donna Leonora d’Este (Ferrara 1594).

Większa część twórczości Nicolettiego nie zachowała się, zaginęły jego kompozycje religijne i kanony enigmatyczne, za które był szczególnie ceniony w Rzymie. Jako niezrównanego kontrapunktystę chwalił go G. Briccio (De canoni enigmatici, Rzym 1632) i G.O. Pitoni (Notizia de’ Contrapunctisti, e Compositori di Musica, rkp. Biblioteca Vaticana, ok. 1725). Na zachowaną twórczość Nicolettiego składają się niemal wyłącznie dzieła powstałe w Rovigo i Ferrarze: ponad 70 madrygałów i 22 villanelle. Madrygały z młodzieńczej 1 księgi, w większości oparte na tekstach anonimowych i własnych, cechuje umiar w stosowaniu środków wyrazowych, prosty język melodyczny i tradycyjny warsztat kontrapunktyczny. Wybierając w I finti amori bardzo ekspresyjne teksty miłosne manierystycznych poetów Ferrary (L. Ariosto, G.B. Guarini, T. Tasso) i Rovigo (G. Avanzi), zastosował Nicoletti nowatorskie środki muzyczne: zdynamizowanie linii melodycznej przez zmiany metryczne, dyminucje, chromatykę i częste skoki, swobodne posługiwanie się kontrastami faktur i ruchu. Księga 2-głosowych madrygałów jest nowym opracowaniem tekstów Ariosta i P. Bemba, wcześniej wykorzystanych przez A. Gabrielego (Libro primo de madrigali a tre voci, Wenecja 1575). Bicinia te cieszyły się dużym powodzeniem, w porównaniu z bardziej tradycyjnymi w stylu utworami Gabrielego, stanowiły przykład nowatorskich możliwości wyrazowych wirtuozowskiego madrygału ferraryjskiego lat 80. W villanellach również panuje technika madrygałowa, ich wyrafinowany język muzyczny daleko odbiega od prostoty środków typowej dla tego gatunku.

Literatura: A. Einstein The Italian Madrigal, Princeton 1949, przedr. 1970; A. Newcomb The Madrigal at Ferrara, 1579 to 1597, Princeton 1980; G. Brunello Il Groto e la musica: Le Lettere famigliari, le Rime ne I finti amori (1585) di F. Nicoletti, „Subsidia musica veneta” I, 1980; F. Passadore Musica e musicisti a Rovigo tra rinascimento e barocco, Padwa 1987; A. Andreotti Nuove acquisizioni circa la vita e le opere di Filippo Nicoletti (1554–post 1623), «Rassegna Veneta di Studi Musicali» VII–VIII, 1991–92; A. Morelli Filippo Nicoletti (ca.1555–1634) compositore ferrarese: profilo biografico alla luce di nuovi documenti w: Musica Franca: Essays in Honor of Frank A. D’Accone, red. I. Alm, A. McLamore, C. Reardon, Stuyvesant 1996.