Monteverdi, Giulio Cesare

Monteverdi Giulio Cesare, ochrzcz. 31 I 1573 Cremona, †1630 lub 1631 Salò, włoski kompozytor i organista, brat Claudia Monteverdiego. Od 1 IV do IX 1600 był organistą w katedrze w Mantui. W okresie od VIII 1602 do VII 1612 należał do muzyków dworu Gonzagów w Mantui. W 1607 opublikował w Wenecji Scherzi musicali a tre voci di Claudio Monteverde, raccolti da Giulio Cesare Monteverdi suo fratello, dołączając do zbioru słynną Dichiaratione di una lettera (…) stampata nel Quinto libro de suoi madrigali; w 1608 współtworzył muzykę intermediów (wraz z S. Rossim, G.G. Gastoldim, M. da Gaglianem, P. Birtem i C. Monteverdim) do komedii G.B. Guariniego L’idropica, wystawionej dla uświetnienia uroczystości weselnych Francesca Gonzagi i Margherity Sabaudzkiej; skomponował dramma per musica Il rapimento di Proserpina, które zostało wykonane w 1611 w Casale Monferrato. Wkrótce po rozwiązaniu kapeli książęcej w Mantui (przed 31 VII 1612) Monteverdi otrzymał stanowisko organisty w Castelleone (prowincja Cremona). Od 1620 był zatrudniony jako maestro di cappella w katedrze w Salò. Zmarł prawdopodobnie w 1630–31 podczas zarazy (w 1631 powołano jego następcę).

Monteverdi zyskał w historii muzyki znaczenie jako wydawca Scherzi musicali a tre voci di Claudio Monteverde, a zwłaszcza jako autor zamieszczonej w tym zbiorze Dichiaratione, w której wyjaśnił szczegółowo poglądy Claudia Monteverdiego na temat prima i seconda pratica, zasygnalizowane przez brata w przedmowie do V księgi madrygałów (1605), napisanej w odpowiedzi na zarzuty G.M. Artusiego (opublikowane w L’Artusi, ovvero delle imperfettioni della moderna musica i Seconda parte dell’Artusi…, Wenecja 1600 i 1603); Monteverdi wspomniał tam ponadto o szczególnym stylu canto alla francese, który Claudio Monteverdi poznał w 1599 podczas podróży do Flandrii i zaszczepił na gruncie muzyki włoskiej. Nieliczne zachowane kompozycje Monteverdiego nie odznaczają się oryginalnością i zdają się świadczyć o wpływie Claudia Monteverdiego. Dotyczy to madrygału Occhi vidi d’amore, trzygłosowego z basso continuo, a zwłaszcza dwóch scherzi: Deh, chi tace il bel pensiero i Dispiegate guance, włączonych do Scherzi musicali Claudia Monteverdiego (1607). Te 2 ostatnie kompozycje przeznaczone są, podobnie jak scherzi Claudia Monteverdiego, na 3 głosy wokalne i instrumenty realizujące ritornele; odznaczają się regularnością kształtowania fraz oraz stałymi układami metrorytmicznymi, a także prostotą formy stroficznej i przejrzystością faktury, przeważnie homorytmicznej w partiach wokalnych. Tekst słowny traktowany jest sylabicznie lub umiarkowanie zdobiony; w ritornelach 2 głosy górne przebiegają często paralelnie w opozycji do podstawy basowej o nieco spokojniejszym toku ruchowym. Motety opublikowane w Affetti musici… mają charakter małoobsadowych koncertów kościelnych o śpiewnej melodyce.

Literatura: C.V. Palisca The Artusi-Monteverdi Controversy, w: The Monteverdi Companion, red. D. Arnold, N. Fortune, Londyn 1968; H.S. Powers Monteverdi’s Model for a Multimodal Madrigal, w: In cantu et in sermone, ks. pam. N. Pirrotty, «Italian Medieval and Renaissance Studies» II, red. F. della Seta, F. Piperno, Florencja 1989; S.G. Cusick Gendering Modern Music. Thoughts of the Monteverdi-Artusi Controversy, „Journal of the American Musicological Society” XLVI, 1993.