Montalbano, Bartolomeo

Montalbano, Mont’Albano, Bartolomeo, *ok. 1600 Bolonia, †1651 Wenecja, włoski kompozytor, OFM. Pochodził z rodziny kupców bolońskich, fundatorów kaplicy w kościele San Francesco, w którym zdobył wykształcenie muzyczne (prawdopodobnie był uczniem C. Cortelliniego), a w 1619 złożył śluby zakonne. Przez pewien czas przebywał w Rzymie, następnie wyjechał do Palermo, gdzie od 1627 był maestro di cappella kościoła San Francesco. W 1633 powrócił do Bolonii i od 1642 był kapelmistrzem w kościele San Francesco. W 1647 prowadził koncert dla przełożonego kapituły zgromadzenia w SS. Apostoli w Rzymie. W 1650 wysłano go do Wenecji, gdzie po roku zmarł.

Montalbano jest (obok C. Cortelliniego, A. Paganiego i O.M. Grandiego) przedstawicielem wczesnej skrzypcowej szkoły bolońskiej. Jego zbiór muzyki instrumentalnej dowodzi doskonałej znajomości techniki gry skrzypcowej i solidnego warsztatu kontrapunktowego. Sinfonie na skrzypce solo są wielocząstkowymi, popisowymi fantazjami o charakterze improwizacyjnym. Nawiązując do weneckiego stile moderno solowych sonat D. Castella i B. Mariniego, Montalbano wprowadza tu grę w ramach 3 pozycji skrzypiec, szybkie arpeggia, obfitującą w skoki figurację z wykorzystaniem wszystkich strun, częste kontrasty metryczne, zestawy tardo-presto, forte-piano. Sinfonie te mogły być wykonywane w jednej z sycylijskich akademii, z której pochodzi załączony do zbioru sonet opiewający kunszt kompozytora. Sinfonie 2–4-głosowe są 3-częściowymi canzonami o budowie ABA¹, z częściami skrajnymi w metrum parzystym i środkową w trójdzielnym; przeważa w nich technika imitacyjna. Prawdopodobnie do tych kompozycji odnosi się zamieszczona we mszy uwaga Montalbana, iż skrócił Sanctus i Agnus Dei, by zrobić miejsce motetowi lub sinfonii. Podobieństwa motywiczne niektórych sinfonii z motetami z op. 2 mogą wskazywać, że sinfonie wykorzystywano jako instrumentalne introdukcje lub ritornele do motetu. W sinfonii nr 10 Montalbano posłużył się cytatami z popularnego wówczas madrygału Ancor che col partire C. de Rore. Większość motetów z op. 2 reprezentuje wczesnobarokowy koncert kościelny na 2 głosy i basso continuo; brak tu wyrazistych kontrastów fakturalnych, metrycznych i agogicznych, charakterystycznych dla koncertu weneckiego. W dwuchórowym Obstupescite coeli nie sięga kompozytor do techniki polichóralnej, a jedynie przeciwstawia odcinki solowe akordowemu tutti. Podobne umiarkowanie środków widoczne jest we mszy. W zbiorze op. 2 zamieszczona jest też monodia na sopran i basso continuo Pater peccavi i 4-głosowy motet a cappella Ecce nunc tempus.

Literatura: D. Ficola, G. Collisani Bartolomeo Montalbano da Bologna, musicista francescano, „Studi Musicali” XVIII, 1987; G. Collisani Le „sinfonie”, i „motetti”, e la „messa” di Bartolomeo Montalbano, w: Musica sacra in Sicilia tra rinascimento e barocco, ks. kongresowa, red. D. Ficola, Palermo 1988; W. Apel Italian Violin Music in the 17th Century, Indiana 1990.