Milton, John II

Milton [m’ylt^en] John II, *9 XII 1608 Londyn, †8 XI 1674 Londyn, angielski poeta i polityk, syn Johna I. Otrzymał wszechstronne wykształcenie humanistyczne, uzyskując w 1632 stopień Master of Arts w Christ College w Cambridge. Podczas studiów, oprócz licznych wierszy łacińskich, napisał pierwszy poemat po angielsku On the Morning of Christ’s Nativity (1629) oraz poematy liryczne Lˆ’Allegro i jego pendant Il Penseroso. Następnie przez 6 lat przebywał w Horton, wiejskiej rezydencji ojca, pogłębiając wiedzę w zakresie historii powszechnej, literatury, filozofii oraz nauk ścisłych. Powstały wtedy maski Arcades (1632) i Comus (1634), obie z muzyką H. Lawesa, a także elegia na śmierć przyjaciela, Lycidas (1637). Podróż do Włoch (1638–39) zamknęła pierwszy etap życia poety.

W czasie rewolucji angielskiej Milton porzucił poezję na okres 20 lat (1640–60), poświęcając się publicystyce politycznej. Purytanin, przeciwny Kościołowi anglikańskiemu i królowi, walczył piórem pisząc liczne rozprawy, m.in: o konieczności wprowadzenia reformacji w Anglii (Of Reformation touching Church Discipline in England 1641), o nauczaniu (Of Education 1643), przeciw cenzurze (Areopagitica 1644), przeciw królowi (Eikonoklastes 1649), przeciw rządom Kościoła anglikańskiego (Defensio pro populo Anglicano 1651, Defensio secunda 1654). Uwikłany w niefortunne małżeństwo z Mary Powell, córką rojalisty, swe poglądy na temat prawa do rozwodu sformułował w rozprawie The Doctrine and Discipline of Divorce (1643). Czynnie zaangażował się w życie polityczne kraju: powołany w 1649 przez Cromwella na stanowisko łacińskiego sekretarza Rady Stanu, pełnił tę funkcję mimo utraty wzroku (1652) aż do okresu Restauracji. Wśród nielicznych wierszy, które napisał w tym okresie, ważną pozycję zajmują sonety. Wszystkie związane są z aktualnymi wydarzeniami, charakteryzują się niezwykłą różnorodnością i oryginalnością. Po powrocie Stuartów na tron (1660) Milton był aresztowany, następnie dzięki protekcji przyjaciół został ułaskawiony. Odsunięty od spraw publicznych, resztę życia poświęcił twórczości poetyckiej. Powstały wówczas poematy epickie Paradise Lost (1667) i Paradise Regained (1671) oraz tragedia w stylu antycznym Samson Agonistes (1671).

Najważniejszym dziełem Miltona, a zarazem jednym z największych osiągnięć epiki angielskiej jest epopeja Raj utracony. Poeta, nawiązując do starożytnych wzorów poezji epickiej (Homer) oraz do tradycji eposu chrześcijańskiego (Tasso, Du Bartas), sięgając po treść do Biblii, teozofii i kosmogonii, stworzył erudycyjny poemat, będący zarazem wielką wizją filozoficzno-światopoglądową. W dziejach stworzenia i upadku człowieka jako główny problem jawi się nieskończona walka między pierwiastkami zła i dobra; purytanizm Miltona znajduje wyraz w zafascynowaniu złem; uczynieniu z postaci Szatana głównego bohatera.

Milton przeniósł typowy dla dialogu w dramacie elżbietańskim blank verse na teren eposu, co było zabiegiem śmiałym i nowatorskim. W nierymowanym, jambicznym 10-zgłoskowcu długie okresy zdaniowe zapobiegają monotonii prozodycznej, a świetne operowanie średniówką i wyzyskanie rytmu wyrazów urozmaica melodię wiersza. Język Miltona cechuje bogate słownictwo pełne archaizmów, wulgaryzmów oraz wyrazów pochodzenia łacińskiego i greckiego, skomplikowana przekładnia, złożone epitety, niezwykła metaforyka, peryfraza, antyteza, oksymorony.

Twórczość Miltona wywarła duży wpływ na rozwój literatury w XVIII i XIX w., przyczyniła się do innowacji formalnych i tematycznych w poezji angielskiej (w miejsce kupletu heroicznego wprowadzono biały wiersz, zaś Biblię zaczęto uważać za nowe źródło inspiracji); wzbudziła zainteresowanie subiektywnymi formami wypowiedzi lirycznej, nastrojem zadumy i melancholii (Il Penseroso), stworzyła nowy wzorzec poezji, w której czynnikiem najważniejszym nie jest rozum, lecz wyobraźnia (Herder, Klopstock), przyczyniła się do rozwoju romantycznej poezji francuskiej (Lamartine, de Vigny, Hugo). Szczególną rolę odegrała postać Miltonowskiego Szatana (Schiller, Byron, Shelley, francuscy romantycy), bliska koncepcjom bohatera romantycznego. Do Polski poezja Miltona trafiła dopiero w czasach oświecenia; Raj utracony oceniano głównie z etycznego punktu widzenia, zarzucając autorowi wybór Szatana na bohatera (Krasicki). Twórczość Miltona nie wywarła bezpośredniego wpływu na polską poezję romantyczną.

Spośród wszystkich dzieł Miltona najczęściej inspirował muzyków Raj utracony. Większość opracowań (oratoriów) nie sięga jednak do oryginalnej poezji Miltona, lecz oparta jest na librettach, będących udramatyzowaną wersją eposu lub jego fragmentów (wymogi gatunku). Trudno mówić więc o wpływie stylu Miltona na muzykę, natomiast wielowarstwowość koncepcji religio- i mitotwórczych dzieła stworzyła wiele możliwości interpretacyjnych, sam zaś temat pozostaje nadal aktualny (Penderecki).

Literatura: R. Dyboski Milton i jego wiek, Kraków 1909; S. Helsztyński Życie i dzieła Johna Miltona, Warszawa 1939; Ch. Ricks Milton’s Grand Style, Oksford 1963; Th. Eliot Milton, w: Szkice krytyczne, red. M. Niemojewska, Warszawa 1972; C. Grece-Dąbrowska John Milton. 1608–1674, Kraków 1975; R. Vlad „Paradise Lost” di K. Penderecki…, Mediolan 1979; A.N. Wilson The Life of John Milton, Oksford 1983; R. Chłopicka „Raj utracony” –sacra rappresentazione K. Pendereckiego, w: Dramat i teatr sakralny, red. I. Sławińska i in., Lublin 1988; Z. Sinko Twórczość John Milton w Oświeceniu polskim, Warszawa 1992.