Mälzel [mʹelcel], Mälzl, Maelzel, Melzl, Johann Nepomuk, *15 VIII 1772 Ratyzbona, †21 VII 1838 na statku u wybrzeży Charleston w Karolinie Południowej, niemiecki inżynier, wynalazca i konstruktor instrumentów mechanicznych. Syn organmistrza Johanna Nepomuka Mälzela. W 1792 przybył do Wiednia, gdzie otworzył warsztat mechaniczny, uzyskując w 1808 prestiżowy tytuł nadwornego mechanika cesarskiego. Zyskał wielki rozgłos jako konstruktor mechanizmów grających: ogromnych (wykorzystujących 259 pojedynczych instrumentów) orchestrionów, nazwanych panharmonikonami, który imitowały brzmienie orkiestry wojskowej (flety, trąbki, bębny, talerze) lub orkiestry kameralnej (skrzypce, altówki, wiolonczele, klarnety, trąbki, perkusja), „mechanicznego trębacza” (figury żołnierza grającego na trąbce, z miechami wtłaczającymi powietrze i mechanizmem sterującym kolejnością dźwięków), katarynek i innych. Od spadkobierców W. von Kempelena odkupił urządzeniem zwane „mechanicznym Turkiem”, będące rzekomo myślącym automatem szachowym (w rzeczywistości z ukrytym wewnątrz człowiekiem sterującym ruchami pionków), z którym później podróżował po Europie i USA, budząc powszechną sensację. W 1808 rozpoczął konstrukcję trąbki słuchowej, z której korzystał m.in. Beethoven. Efektem krótkotrwałej przyjaźni Mälzela z Beethovenem był napisany przez kompozytora w 1813 ilustracyjny utwór na panharmonikon pt. Wellingtons Sieg oder die Schlacht bei Vittoria (op. 91), zinstrumentowany następnie na 2 orkiestry i w tym samym roku wykonany z ogromnym sukcesem w Wiedniu. Ponieważ Mälzel był pomysłodawcą kompozycji, sugerując konkretne efekty ilustracyjne i tematy muzyczne (marsze wojsk francuskich i angielskich), potraktował ją jako swoją własność i wykorzystywał w pokazach swojego panharmonikonu, zyskując duże dochody. Stało się to przyczyną zerwania przez Beethovena kontaktów z Mälzelem, publicznego oskarżenia o nieuczciwość i wytoczenia mu procesu o prawa autorskie, który jednak został umorzony, a jego koszty równo podzielone. Powszechną sławę Mälzel zyskał dzięki skonstruowaniu metronomu, do dziś określanego jako M.M. (Metronom Mälzela). Urządzenie to, opatentowane w 1815 w Paryżu i Londynie pod jego nazwiskiem, okazało się jednak (z wyjątkiem skali metronomu) plagiatem wynalazku amsterdamskiego mechanika D.N. Winkla z ok. 1813, z którym Mälzel przegrał później proces o prawa autorskie. W 1816 otworzył w Paryżu własną wytwórnię (Mälzel et Cie.) i rozpoczął produkcję metronomu na masową skalę, prowadząc szeroko zakrojoną akcję promocyjną; opublikował w tym celu przewodniki w trzech językach oraz wysłał urządzenie do 200 kompozytorów w całej Europie. Lansował swe urządzenie z wielką energią w Wiedniu, Paryżu i Londynie, a dzięki wsparciu Beethovena, A. Salieriego, G. Spontiniego, L. Cherubiniego i M. Clementiego metronom został wkrótce wprowadzony w Konserwatorium Paryskim i znalazł miejsce w brytyjskim szkolnictwie muzycznym. Żartobliwy kanon Beethovena Ta ta ta… lieber, lieber Mälzel z 1812, uwieczniony później w 2. części jego VIII Symfonii, nie odnosi się, jak podaje pierwszy biograf Beethovena A. Schindler, do metronomu Mälzela, lecz do jego prototypu – ulepszonego chronometru J.G.E. Stöckla. Od 1826 do końca życia Mälzel przebywał w Ameryce (m.in. Boston, Baltimore, Filadelfia, New Orlean, Nashville), gdzie z wielkim zmysłem handlowym prezentował i sprzedawał swoje liczne wynalazki. Zachował się zbiór 27 listów i dokumentów dotyczących prezentacji jego licznych automatów w Ameryce.
Literatura: P. Stadlen Beethoven and the Metronome (I), „Music and Letters” XLVIII, 1967; R. Angermüller Aus der Frühgeschichte des Metronoms. Die Beziehungen zwischen Mälzel und Salieri, „Österreichische Musikzeitschrift” XXVI, 1971; P. Stadlen Beethoven und das Metronom (II), w: Beethoven. Das Problem der Interpretation, „Musik-Konzepte” VIII, 1979; S. Howell Beethoven’s Mälzel Canon. Another Schindler Forgery?, „The Musical Times” CXX, 1979; R.W. Sterl Johann Nepomuk Mälzel. und seine Erfindungen, „Musik in Bayern” XXII, 1981; W. Auhagen Chronometrische Tempoangaben im 18. und 19. Jh., „Archiv für Musikwissenschaft” XLIV, 1987; H. Leonhard Der Taktmesser. Johann Nepomuk Mälzel – ein lückenhafter Lebenslauf, Hamburg 1990; C. Brown Historical Performance, Metronome Marks and Tempo in Beethoven’s Symphonies, „Early Music” XIX, 1991; S. Prószyński Świat mechanizmów grających, Warszawa 1994.
D.F. Sloane Beethoven and Mälzel. A Re-evaluation of Mälzel’s Character and the History of Wellington’s Victory, “Beethoven Journal” 12/2, 1997; A. W. J. G. Ord–Hume Clockwork Music: An illustrated history of mechanical musical instruments from the musical box to the pianola, from automaton lady virginal players to orchestrion, Nowy Jork 1973; T. Standage The Turk: The Life and Times of the Famous 18th Century Chess Playing Machine, Nowy Jork 2002;R. Wolf Musik und Mechanik bei Johann Nepomuk Mälzel, „Archiv für Musikwissenschaft” 66/2, 2009; R. Wolf Die Musikmaschinen von Kaufmann, Mälzel und Robertson. Eine Quellenedition, Deutsche Museum Preprint, t. 5, Monachium 2012; R. Steblin Mälzel’s Early Career to 1813. New Archival Research in Regensburg and Vienna, w: Colloquium Collegarum, Festschrift für David Hiley zum 65. Geburtstag, red. W. Horn, F. Weber (Regensburger Studien zur Musikgeschichte 10), Monachium 2012; J.-A. Meyer Dei ex Machinis: la vie et l’œuvre des principaux facteurs d’automates et proto-robots, depuis les légendes anciennes jusqu’aux débuts de l’Intelligence Artificielle, t. 2: De Salomon de Caus à Johann Nepomuk Maelzel, Suresnes 2015; H. Kowar „Mit der allervollkommensten Reinheit, Stärke und Präzision“. Nachrichten zur Musik des mechanischen Trompeters von Johann Nepomuk Mälzel, “Studien zur Musikwissenschaft” 59, 2017; M.D. Moskovitz Measure: In Pursuit of Musical Time, Boydell & Brewer 2022; A.E. Bonus Maelzel, the Metronome, and the Modern Mechanics of Musical Time, w: The Oxford Handbook of Time in Music, red. M. Doffman, E. Payne, T. Young, Oxford 2022.
