Grimm, Heinrich

Grimm Heinrich, *1592/1593 Holzminden (Dolna Saksonia), †10 VII 1637 Brunszwik, niemiecki kompozytor i teoretyk muzyki. Był uczniem M. Praetoriusa. W 1619, po studiach filozoficznych i teologicznych na uniwersytecie w Helmstedt, Grimm przeniósł się do Magdeburga, gdzie został kantorem tamtejszego gimnazjum oraz w kościele św. Jana i św. Jakuba; uczył śpiewu figuralnego (jako cantor scholae pro cantu figurato prowadził uczniowski chór śpiewający raz w miesiącu w katedrze magdeburskiej), kompozycji oraz zobowiązany był pisać własną muzykę. Do uczniów Grimma należał m.in. O. Gibelius oraz C. Matthaei. W 1631, podczas wojny trzydziestoletniej, gdy miasto zostało zburzone, kompozytor trafił na krótko do Hamburga, gdzie znalazł zatrudnienie przy kościele św. Katarzyny, ale z powodu braku stabilnej posady przeniósł się dalej do Brunszwiku. Był tam wysoko ceniony jako kontrapunkcista na dworze ks. Friedricha Ulricha. W Brunszwiku pracował początkowo jako kantor kościoła św. Katarzyny, a w 1632 został kantorem kościoła św. Andrzeja; stanowisko to zachował do końca życia.  

Twórczość Grimma obejmuje prawie wyłącznie muzykę religijną, pisaną częściowo a cappella, częściowo w stylu koncertującym. Kompozytor uprawiał gatunki reprezentatywne dla XVII-wiecznej muzyki protestanckiej – motety, msze typu brevis (tylko Kyrie i Gloria), koncert religijny, muzykę pasyjną, bicinia i tricinia z basso continuo, pisane zapewne dla celów dydaktycznych, ponadto opracowania chorału i różnych pieśni w prostej fakturze homorytmicznej z melodią w głosie najwyższym oraz muzykę użytkową na różne okoliczności, np. z okazji wesela. Podobnie jak Scheidt i Schütz, Grimm był wyrazicielem i propagatorem stylu koncertującego w Niemczech. W wielkoobsadowych koncertach znaczącą rolę odgrywają chóry instrumentalne, wiele z nich poprzedza samodzielna sinfonia instrumentalna. Szczególną popularnością w środowisku protestanckim cieszyły się msze parodiowane z 1628, zachowane w licznych przekazach rękopiśmiennych i należące do najczęściej rozpowszechnianych mszy swego czasu. Utrzymane są w typowej dla luterańskiej missa brevis dwuczęściowej formie, obejmującej jedynie Kyrie i Gloria. Twórczość Grimma ujawnia wyraźne współistnienie elementów renesansowych i wczesnobarokowych: obok krótkich mszy typu missa parodia, opartych na motetach lub pieśniach religijnych, występują koncerty religijne nawiązujące do stylistyki J.H. Scheina, a także proste, homorytmiczne opracowania chorału bez basso continuo, zestawiane z utworami o wyraźnie koncertującym charakterze.

Wśród prac teoretycznych Grimma na szczególną uwagę zasługuje podręcznik solmizacji Unterricht, wie ein Knabe nach der alten Guidonischen Art zu solmisieren leicht angeführt werden kann (Magdeburg 1624), który uchodzi za jeden z najważniejszych traktatów muzycznych z tej epoki. Druga praca Instrumentum instrumentorum, hoc est Monochordum, vel potius Decachordum (Wolfenbüttel 1629) wiąże się z eksperymentami konstrukcyjnymi Grimma, który zbudował instrument zwany decachordum. Grimm współpracował też z Baryphonusem przy wydaniu jego rozprawy teoretycznej Pleiades musicae (1630) oraz przy 2. wydaniu Melopoei S. Calvisiusa (1630).

Literatura: O. Riemer Heinrich Grimm, ein mitteldeutscher Musiker, ks. pamiątkowa A. Scheringa, Berlin 1937; H. Lorenzen Der Cantor Heinrich Grimm (1593–1637). Sein Leben und seine Werke mit Beiträgen zur Musikgeschichte Magdeburgs und Braunschweigs, uniwersytet w Hamburgu 1940 (dysertacja); J. Carter A Study of Two Seventeenth-Century Teaching Manuals in Hamburg: Critical Editions and Translations of Thomas Selle’s Kurze doch gründtliche Anleitung zur Singekunst (c. 1642) and Heinrich Grimm’s „Instrumentum Instrumentorum, hoc est, Monochordum vel potius Decachordum (1634)”, Florida State University 2002 (rozprawa doktorska), B. Dobbs Gewesener Magdeburgische Musicus: Examinations into the Stylistic Characteristics of Heinrich Grimm’s Eight-Voice Motet, Unser Leben wehret siebenzig Jahr, University of North Texas 2010 (praca magisterska); J.C. Hunt Appropriating the music theoretical concepts of Johannes Lippius: Heinrich Grimm’s Instrumentum instrumentorum, hoc est, Monochordum vel potius decachordum (1634), Michael Praetorius, and textual borrowing, w: „Hands-on” musicology: Essays in honor of Jeffery Kite-Powell, red. A. Scott, Ann Arbor, MI, 2012; B. Dobbs A seventeenth-century musiklehrbuch in context: Heinrich Haryphonus and Heinrich Grimm’s Pleiades Musicae, University of North Texas 2015 (rozprawa doktorska); A.Waczkat Grimm Heinrich, MGG Online, dostęp: https://www.mgg-online.com/mgg/stable/34649; J.C. Hunter A tale of two cantors: Heinrich Grimm (1592–1637) and Thomas Selle (1599–1663) during the Thirty Years War, „Journal of seventeenth-century music” XXVI, 2020; B. Dobbs „De septenario illo et sacro numero”: The divine septenarius in Baryphonus and Grimm’s Pleiades musicae w: Explorations in music and esotericism, red. M. Roth, L. George, Rochester, Nowy Jork 2023.