Suppè, Franz von

Suppè Franz von, właśc. Francesco Ezechiele Ermenegildo Cavaliere Suppe Demelli, *18 IV 1819 Spalato (Split), †21 V 1895 Wiedeń, austriacki kompozytor i dyrygent belgijskiego pochodzenia. Już w dzieciństwie objawił talent muzyczny; rodzina Suppègo miała jednak tradycje urzędnicze i była przeciwna jego artystycznym ambicjom. Studiował zatem prawo w Padwie; równocześnie żywo interesował się współczesną twórczością muzyczną, zwłaszcza operową, czemu sprzyjały podróże do Mediolanu, gdzie poznawał dzieła G. Donizettiego (był jego dalekim krewnym), G. Rossiniego, G. Verdiego. Po śmierci ojca (1835) zamieszkał w Wiedniu, gdzie uczył się muzyki u I. von Seyfrieda i S. Sechtera; prawdopodobnie korzystał również z konsultacji u Donizettiego w trakcie pracy nad operą Gertrude della valle (1841). W 1840 objął stanowisko trzeciego kapelmistrza Theater in der Josefstadt w Wiedniu, którym wówczas kierował znany antreprener F. Pokorny; wystawiony tamże w 1841 wodewil Jung lustig, im Alter traurig odniósł znaczny sukces. Jako dyrygent i kompozytor Suppè zdobywał też doświadczenie w prowadzonych przez Pokornego teatrach w Baden, Ödenburgu (obec. Sopron) i Preszburgu (obec. Bratysława). Począwszy od udanego debiutu w partii Dulcamary w Napoju miłosnym Donizettiego (Ödenburg 1842), występował także okazjonalnie jako śpiewak. W latach 1845–62 sprawował (m.in. wespół z A. Lortzingiem w latach 1846–48) funkcję kapelmistrza w Theater an der Wien, dyrygując wieloma ważnymi przedstawieniami operowymi. W 1860, zachęcony sukcesem J. Offenbacha, skomponował operetkę Das Pensionat (Pensjonarki), uznawaną za pierwszą operetkę wiedeńską. Od 1862 był dyrygentem w Kaitheater, a w latach 1865–82 w Carltheater. W 1876 był gościem honorowym pierwszego festiwalu w Bayreuth, w 1879 odbył podróże do Paryża, Brukseli, Niemiec i Włoch. Suppè skomponował prawie 250 utworów scenicznych; wiele z nich odniosło duże sukcesy (Fatinitza, Boccaccio), także o wymiarze komercyjnym, znaczone setkami przedstawień i międzynarodowym rozgłosem twórcy.

Suppè jest jednym z pierwszych kodyfikatorów gatunku operetki i twórcą jej wiedeńskiej odmiany. Zaadaptował na gruncie niemieckim osiągnięcia Offenbacha, które połączył z elementami włoskiej tradycji operowej (Donizetti) oraz pierwiastkami rodzimymi (singspiel, wiedeńska harmoniemusik, twórczość Lortzinga). Tworzył bodaj wszystkie gatunki i formy, którymi dysponował popularny teatr muzyczny XIX w., przede wszystkim rozmaite odmiany wodewilu i operetki. Większość nie przeszła jednak próby czasu, o czym zadecydowały nie tylko znikome walory literackie pokaźnej części librett i pewna pospieszność roboty, ale także fluktuacje teatralnej mody, które doprowadziły m.in. do regresu form 1-aktowych, będących poniekąd specjalnością Suppègo. Przyczynił się on jednak do okrzepnięcia stylu operetkowego; w jego utworach objawiał się niefrasobliwy, farsowy ton librett, ich charakterystyczny „eskapizm” (brak dbałości o prawdopodobieństwo akcji, bajkowość, swobodne traktowanie pierwowzoru mitologicznego bądź biograficznego), a także instynkt teatralny i wyczucie popularnego stylu, umiejętność integracji formy dramatyczno-muzycznej, dzięki stylizacji tanecznej czy w duchu muzyki wojskowej. Atutami najlepszych operetek Suppègo (Piękna Galatea), zbliżających się czasem do formy opery komicznej (Boccaccio), są inwencja melodyczna oraz dobrej jakości rzemiosło kompozytorskie, zręczna instrumentacja, prawdziwie offenbachowski esprit. Kompozytor często posiłkował się autocytatami, nierzadko w postaci całych ustępów, przede wszystkim z powszechnie lubianych uwertur (zaznacza się w nich tendencja do rondowości i eksponowania techniki koncertowej), które migrowały między poszczególnymi utworami scenicznymi. Suppè nawiązywał też do stylu i twórczości innych kompozytorów, poddając je parodii (np. G. Meyerbeera w Dinorah, R. Wagnera w Lohengelb, F. von Flotowa w Martl) lub trawestując w utwory o charakterze biograficznym (Franz Schubert, Joseph Haydn). Operetki Suppègo zdobyły dużą popularność w całej Europie, także w Polsce, gdzie były wystawiane niemal równocześnie z wiedeńskimi prapremierami. Przebojami stały się również liczne uwertury, które wiodą autonomiczny żywot jako popularne utwory koncertowe.

Literatura: G. Sabalich Franz Suppè e l’operetta, Zadar 1888; O. Keller Franz von Suppè. Der Schöpfer der deutschen Operette, Lipsk 1905; A. Bauer Opern und Operetten in Wien. Verzeichnis ihrer Erstaufführungen in der Zeit von 1629 bis zur Gegenwart, Graz 1955; B. Grun Kulturgeschichte der Operette, Monachium 1961, Berlin 21967, wyd. polskie pt. Dzieje operetki, tłum. M. Kurecka, Kraków 1974; O. Schneidereit Franz von Suppè. Der Wiener aus Dalmatien, Berlin 1977.