Rungenhagen, Carl Friedrich

Rungenhagen [r’uŋ^en~] Carl, Karl Friedrich, *27 IX 1778 Berlin, †21 XII 1851 Berlin, niemiecki dyrygent chóralny kompozytor, pedagog. Syn kupca, od dzieciństwa zdradzał zdolności artystyczne, do 1794 uczył się malarstwa u D. Chodowieckiego w Akademie der Künste w Berlinie, podstawy generałbasu poznawał u basisty E. Fischera i skrzypka C. Bendy, po śmierci ojca (1796) zajął się wyłącznie muzyką. W 1801 został przyjęty do Singakademie, gdzie w 1814 została wystawiona jego pierwsza opera Die Fischer bei Kolberg. Przyjaźnił się z C. Zelterem, ówczesnym dyrektorem Singakademie, dzięki któremu w 1815 objął stanowisko wicedyrektora tej instytucji; ku czci swego protektora w 1826 skomponował kantatę do słów Goethego Zelters siebzigster Geburtstag gefeiert von Bauenden, Dichtenden, Singenden. Po śmierci Zeltera (1832) odbyły się po raz pierwszy wybory na dyrektora Singakademie; na stanowisko to oprócz Rungenhagena kandydowali F. Mendelssohn i E. Grell; w 1833 zostało ono powierzone Rungenhagenowi, który cieszył się w Singakademie ogólną sympatią jako człowiek prawy, życzliwy, spokojny. W tymże roku został członkiem Akademie der Künste i w sekcji muzyki uczył kompozycji, w 1843 otrzymał tytuł profesora. Jego autobiografia Aus meinem Leben znajduje się w dziale rękopisów Deutsche Staatsbibliothek w Berlinie.

Rungenhagen był właściwie samoukiem, kształcił się poprzez kontakt z praktyką wykonawczą dyrygując chórami i korzystając z uwag Zeltera w zakresie kompozycji, studiował utwory Palestriny, J.S. Bacha, Händla, A. Lottiego, F. Durantego i innych mistrzów z okresu baroku. W Singakademie kontynuował zapoczątkowaną przez C.F. Fascha i Zeltera tradycję kultywowania muzyki dawnej. W okresie jego dyrekcji została wykonana Pasja według św. Jana (1833) i Msza h-moll (cz. I 1834, cz. II 1835) Bacha oraz oratoria Händla: Alexander’s Feast (1838 pod dyrekcją G. Spontiniego) i Mesjasz (1838); w repertuarze koncertowym dominowały utwory ówczesnych kompozytorów niemieckich, odbyło się również pierwsze wykonanie estradowe Fausta A.H. Radziwiłła (1835). Rungenhagen był kompozytorem konserwatywnym; pomimo więzi z Weberem, któremu poświęcił swoje Nachrichten aus dem Leben und über die Musik-Werke C.M. von Webers (Berlin 1826), nie pociągała go muzyka fortepianowa i symfoniczna. Komponował dla mieszczaństwa, uprawiając gatunki wokalne typowe dla klasycyzmu. Jego proste, melodyjne pieśni solowe i chóralne (m.in. Gesänge der Zelterschen Liedertafel in Berlin op. 21 i op. 40 na 4 głosy męskie), także utwory religijne (pieśni, motety) publikowane w Berlinie przez różnych wydawców cieszyły się wówczas powodzeniem, obecnie mają tylko wartość historyczną. W zapomnienie poszły też jego 4 opery, wśród których według wzmianek w literaturze moniuszkowskiej (H. Opieński, W. Rudziński) znajdowała się opera o polskiej tematyce (Racibór i Wanda). Dla celów pedagogicznych pisał także ćwiczenia wokalne (Singübungen op. 11, op. 23) i fortepianowe (Six exercises op. 33).

Współcześni cenili Rungenhagena jako rzetelnego nauczyciela; wielu uczniom udzielał prywatnie lekcji kompozycji, do historii muzyki polskiej przeszedł jako nauczyciel Moniuszki (1837–40) i Kolberga (1835–36). Rungenhagen traktował kompozycję jako efekt opanowania rzemiosła, polegającego na umiejętności harmonizowania melodii i operowania techniką kontrapunktyczną; świadczy o tym jego metoda nauczania udokumentowana zadaniami w zbiorze Studia berlińskie Moniuszki (ćwiczenia harmoniczne i kontrapunktyczne, realizacja basso continuo, harmonizacja chorału, kanony i fugi, odpisy fragmentów z kantat, oper i oratoriów innych kompozytorów, sporządzanie partytur z ksiąg głosowych); związana z tradycją basso continuo koncepcja 2-warstwowej budowy utworu (melodia + harmonia) i rygorystyczne przestrzeganie abstrakcyjnych reguł teoretycznych ograniczały wyobraźnię twórczą. Walorem studiów u Rungenhagena było jednak zbliżenie Moniuszki do praktyki wykonawczej, Rungenhagen powierzał mu bowiem dyrygowanie chórem, dzięki czemu młody kompozytor mógł poznać sposoby tworzenia efektów brzmieniowych realizowanych przez duży zespół wokalny.

Literatura: R. Eitner Rungenhagen, Karl Friedrich, w: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB), t. 29, Lipsk 1889, dostęp online: Deutsche Biographie – Rungenhagen, Karl Friedrich; M. Karłowicz Nauczyciel S. Moniuszki, „Tygodnik Ilustrowany” 1897 nr 19, 20; G. Schünemann Die Singakademie zu Berlin 1791–1941, Ratyzbona 1941; W. Bollert Die Händelpflege der Berliner Singakademie unter Zelter und Rungenhagen, w: Singakademie zu Berlin, Berlin 1966.